- Năm người già có, trẻ có. Từ Lâm, Tuyền, Tính thuộc thế hệ 7X đến Đông, Hải thế hệ đầu của điêu khắc Việt Nam đều đau đáu một đời sống đô thị, dù trong số họ không phải ai cũng sống ở thành thị.  

Năm tác giả và nhà phê bình Phan Cẩm Thượng (ngoài cùng bên phải) trong khai mạc triển lãm "Sóng ngầm"

Họ không hẳn ai cũng sinh ra và lớn lên trong thành phố công nghiệp có những ngôi nhà hộp diêm, đường dây điện giăng đầy trời. Có cơm áo gạo tiền đè như một áp lực và mơ một bầu trời đầy sao…

Bằng 3 tác phẩm mang tên “Ở phía dưới” được làm bằng chất liệu kim loại, Đào Châu Hải tuyên ngôn: “Tôi có hơn ba chiều kích trong không gian để biểu hiện ngôn ngữ tri giác của mình".

Được biết, mỹ thuật là nghệ thuật của thị giác, tất cả những gì chúng ta nhìn thấy thông qua kênh thông tin thị giác thì nó là ngôn ngữ tạo hình và được gọi là mỹ thuật. Với mỹ thuật đương đại, các nghệ sĩ không chỉ phản ánh những gì thuộc về kênh thông tin thị giác, mà còn phản ánh tri giác, tri thức thông qua cái nhìn thị giác. 

“Ở phía dưới” muốn đề cập đến số phận con người, sự sống con người, sự thay đổi của con người. Tác giả thêm: “Tôi muốn nhấn mạnh đến sự thay đổi của giai tầng thấp nhất trong xã hội.” 

Cùng chất liệu kim loại,  tác phẩm “Nhà” của Khổng Đỗ Tuyền tạo cho người xem sự oi bức, ngột ngạt của những căn hộ chung cư. Và “Phố” của Nguyễn Huy Tính khiến cho người ta nghĩ ngay đến những khu phố cũ luộm thuộm của Hà Nội, những làn dây điện chằng chéo khắp nơi khiến người xem bất chợt nuối tiếc một thời phố Phái rêu phong trầm tích.

Nhưng những tác phẩm của hai nhà điêu khắc trẻ này mang nặng tính mô phỏng. Nói đến “Nhà” thì đây: “Mỗi ngôi nhà như một gia đình, mỗi gia đình là bộ mặt của xã hội. Nếu trước đây, người ta nghĩ đến nhà là nghĩ đến sự bình yên, thì bây giờ, muốn có sự bình yên đó, nhà nhà phải bảo vệ mình bằng chắn song, hàng rào thép gai. Đời sống con người trong xã hội hiện nay đều có vấn đề” (Khổng Đỗ Tuyền)

Tác phẩm “Nhà” của Khổng Đỗ Tuyền (trái) và “Lực ép" của Nguyễn Ngọc Lâm (phải)

Còn “Phố” thì là: “Phố hiện nay không còn đẹp như xưa nữa rồi, càng hiện đại càng lung tung, trên là dây điện giăng đầy. Tôi chọn kính và sắt để diễn tả những ngôi nhà Hà Nội. Nó dễ vỡ. Những ngôi nhà chưa có kiến trúc đua chen nhau trông rất mất mỹ quan. Những ngôi nhà dán vào nhau, nền móng mục nát.” (Nguyễn Huy Tính)

Cũng không cao hơn sự mô phỏng là mấy, tác giả Nguyễn Ngọc Lâm với tác phẩm “Lực ép” (được làm bằng chất liệu bu-lông, sắt hàn, giấy, gỗ) quan niệm: “Cuộc sống xã hội hiện nay có rất nhiều áp lực, đó là áp lực của con người đối với con người, áp lực của con người đối với thiên nhiên môi trường... 

Trong quá trình suy nghĩ về hướng đi mới cho nghệ thuật điêu khắc của mình, tôi đã nhận ra một điều quan trọng: chiếc bu-lông - một sáng chế vĩ đại của con người, là công cụ liên kết các vật thể lại với nhau, siết chặt lại hay tháo lỏng ra lại cũng do chính bàn tay con người điều khiển. 

Tôi đã sử dụng chiếc bu-lông như công cụ chủ chốt trong loạt sáng tác "Lực ép" mới nhất này, bên cạnh các chất liệu gợi ý là sắt, gỗ và sách. Với cái nhìn của tôi, chiếc bu-lông đã trở thành một hình ảnh tượng trưng cho những nguyên do cốt lõi gây ra áp lực trong cuộc sống này và vì thế nó không còn là một công cụ vô tri”.

Tác phẩm "Ở phía dưới" của Đào Châu Hải (ảnh trái to); Tác phẩm "Phố" của Nguyễn Huy Tính, "Sao" của Phan Phương Đông (từ trên xuống)

Có mặt tại buổi triển lãm này, nhà văn trẻ Nguyễn Quỳnh Trang đồ rằng: "Tư tưởng trong mỗi tác phẩm của Nguyễn Ngọc Lâm đi xa hơn những điều anh nói. Anh sử dụng những cuốn sách triết Nga được sơn vàng, dùng sắt hàn và bu-lông ép chúng lại, trong đấy có cả một tư tưởng, một ý gì đó khác xa với lời tác giả Nguyễn Ngọc Lâm nói “đơn thuần tôi dùng những cuốn sách đó là vì bìa của chúng rất cứng - NNL”. 

Chỉ riêng nhà điêu khắc “độc bản” Phan Phương Đông có phần lãng mạn, bay bổng hơn trong tác phẩm “Sao” (chất liệu Mi-ca) của mình: “Trong đời sống con người, sao là biểu tượng đồng hóa giữa con người và tự nhiên. Con người là vũ trụ thu nhỏ và mãi là bí ẩn không giải đoán được".

Khi được hỏi về cuộc triển lãm “Sóng ngầm”, hoạ sĩ Đào Hải Phong cho biết: “Sóng ngầm mang đến cho người xem một không gian nghệ thuật, nhưng tôi không thấy những tác phẩm này lạ hay mới. Mà tôi thấy chúng đã ở đâu đó rồi trên thế giới”.

Còn nhà phê bình mỹ thuật Phan Cẩm Thượng thì viết lời tựa cho “Sóng ngầm” thế này: “Ranh giới giữa điêu khắc và sắp đặt cũng không rõ ràng bởi các nghệ sỹ châu Á lúc đầu dùng điêu khắc làm sắp đặt, nên vừa phong phú nhưng lại vừa không mạch lạc về ý tưởng. 

Những cái đó làm cho nhiều nhà điêu khắc và sắp đặt nảy sinh ảo tưởng, đưa ra các sáng tác quá dễ dãi, mà quên mất đằng sau một tác phẩm của tự do sáng tạo là nền tảng văn hóa dầy dặn và ý tưởng mới mẻ về nhân văn.” 

• Mai Sen