– "Cái này mới, nhưng mới một cách rụt rè, mới như một cô gái bắt đầu ra mắt nhà trai, e lệ thẹn thùng quá. Nên bạo dạn hơn chút nữa, không phải đi tới cái chỗ táo tợn, sỗ sàng để rồi chiếm tất cả vị trí trong bài thi. Nhưng nghị luận chính trị xã hội nói chung và những cái đề hay kiểu này xứng đáng được 5/10 điểm".

PGS Văn học Trần Hữu Tá, một giảng viên đã có hơn nửa thế kỷ đứng trên bục giảng, cho rằng cho biết như vậy về một điểm được xem là "mới" trong đề thi tuyển sinh ĐH 2009 ở môn Ngữ văn với 2 câu hỏi thuộc thể loại "nghị luận xã hội" đang được dư luận xã hội quan tâm.

Mới... nhưng còn rụt rè

PGS.TS Trần Hữu Tá. Ảnh: Đoàn Quý

Tôi nhớ năm 1952, lúc ở Hà Nội dự thi tốt nghiệp THPT, đề ra cho thí sinh là “Một nhà văn đã viết: Đường đi khó không phải vì ngăn sông cách núi, mà vì lòng người ngại núi e sông”. Anh (chị) hãy bình luận câu này. Đây là câu nghị luận xã hội, nhưng phải diễn đạt làm sao vừa chặt chẽ vừa có văn về một vấn đề thiết thân của xã hội.
 
Chừng vài chục năm gần đây, đề thi các cấp của ta lại chỉ ra về nghị luận văn chương. Đến nay lại bắt đầu có lại nghị luận xã hội. Có thể nói vui: Hóa ra khẳng định lại giá trị của cái cũ, dùng lại cái hay của người xưa cũ, như thế là đổi mới.
 
Thế nhưng, cái mới của năm nay còn là chọn được một câu dẫn có giá trị, đặc biệt là đề thi của khối C (một số báo cho rằng câu đó không phải của Lincon, cái này để cho các nhà văn bản học tìm tòi rồi xác định lại. Nhưng dù không phải là câu của Lincon thì đó vẫn là một câu trích rất đáng ra đề).
 
Chỉ cần có 2 dòng ngắn gọn đã nêu lên một vấn đề rất quan trọng, không những cho thế hệ trẻ mà cho mọi thế hệ, mọi đối tượng. Cái ý của câu này đánh thức trong mỗi người một trong những vấn đề cực kỳ quan trọng về nhân cách, đó là lòng tự trọng. Đó là cái mới, đáng trân trọng và phát huy.
 
Chỉ tiếc một điều, tại sao câu này lại chỉ là một trong 2 câu của phần chung và chỉ có 3 điểm? Theo tôi, câu đầu tiên về Thạch Lam có thể bỏ. Đề thi chỉ cần 2 câu, phần chung là câu này và phần riêng là chọn 1 trong 2 đề về nghị luận văn học.
 
Câu này xứng đáng được nâng lên 5 điểm và được viết dài hơn chứ không chỉ gói gọn trong 600 chữ như đề thi yêu cầu, để thí sinh có thể bộc lộ hết suy nghĩ của mình. Bởi vì càng bộc lộ kỹ, càng có tác dụng tự nâng mình lên, tự làm tỏa sáng tâm hồn mình.
 
Cái này mới, nhưng mới một cách rụt rè, mới như một cô gái bắt đầu ra mắt nhà trai, e lệ thẹn thùng quá. Nên bạo dạn hơn chút nữa, không phải đi tới cái chỗ táo tợn, sỗ sàng để rồi chiếm tất cả vị trí trong bài thi. Nhưng nghị luận chính trị xã hội nói chung và những cái đề hay kiểu này xứng đáng được 5/10 điểm.
 
Cần lưu ý một điều, sau khi tốt nghiệp phổ thông, trước mắt học trò đường đời có muôn ngả. Có thể lên đại học, có thể học nghề, cũng có thể lao động kiếm sống. Nhưng ngay trong số người lên đại học, số theo ngành văn chương chiếm tỉ lệ rất thấp.
 
Còn sinh viên các ngành đại học khác, có mấy khi dùng đến nghị luận văn học? Chủ yếu họ phải được rèn luyện để có một kỹ năng sử dụng tinh thạo thể nghị luận xã hội - chính trị, để phục vụ thiết thực cho những yêu cầu nảy sinh trong cuộc sống. Với số đông lúc này, việc đọc thêm tác phẩm văn học là niềm vui. Còn cái sử dụng trong thực tế cuộc sống là nghị luận xã hội chính trị. Ví dụ: viết  báo cáo, tham gia vào hội thảo tranh luận. Nghệ thuật lập luận, phản biện, so sánh, phân tích… là những kỹ năng cần thiết.
 
Chưa kịp trao đổi nhiều, nhưng với những giáo viên THPT mà tôi gặp, những người có kinh nghiệm và tâm huyết, đều hưởng ứng và đồng tình với kiểu đề thi này.
 
Họ cũng đã có dự kiến là năm tới phải thay đổi ra sao. Thật ra, cái đó không phải tự phát hay bất thường. Chương trình và sách giáo khoa THPT cũng đã quy định, dành cho kiểu bài nghị luận xã hội này một tỉ lệ thích đáng. Vấn đề là ở chỗ giáo viên cần thực hiện một cách nghiêm túc những yêu cầu, nội dung do sách giáo khoa quy định. Tôi ngờ là chất lượng bài làm câu 2 này của số đông thí sinh sẽ không cao.
 
Sự lúng túng của các em khi đối diện với câu hỏi này sẽ khiến cho giáo viên  phải suy nghĩ lại về cách dạy và nội dung dạy của mình.

Ở mức độ nào đó, đề thi có tác động tích cực đến học sinh về tính trung thực. Tuy nhiên, cũng đừng ảo tưởng, sau khi làm một bài "luận" về tính trung thực, học sinh sẽ trong sáng, thánh thiện hẳn. Ở đây, nên hiểu một quy luật tâm lý – quy luật “tác động của sự lặp lại”.
 
Nếu ai đi thăm quan nước Nhật, lang thang trên đường phố ở các đô thị lớn sẽ hiểu tại sao người Nhật ứng xử rất có văn hóa, không xả rác, hút thuốc hay nhổ bậy? Vì tất cả  phương tiện truyền thông đại chúng, như màn hình ti vi khổ lớn trên đường phố cứ 15 phút lại hiện lên những dòng chữ nhắc nhở mọi người phải giữ gìn vệ sinh, có cách ứng xử văn hóa trên đường phố. Liên tục nhắc nhở như thế, không thấm thía sao được.
 
Ở Pháp, vào một số trường như đại học Paris, Masseille… thì thấy ở đâu cũng có khẩu hiệu "Trường ĐH không thuốc lá". Ai còn dám hút thuốc nữa? Còn nếu chỉ giáo dục các thói quen văn minh bằng những phong trào vận động rầm rộ chỉ trong một tuần: tuần lễ vệ sinh đường phố,  tuần lễ không xả rác, tuần lễ vệ sinh an toàn thực phẩm… Sau tuần lễ đó “dùi” cất đi sau khi “đánh trống” tưng bừng, thì làm sao có thể tạo thành nếp, thành lối sống tốt đẹp cho người dân?
 
Kết thúc kỳ thi, trên VietNamNet, tôi thấy có độc giả băn khoăn "Trường học ngược trường đời?". Đúng là nhiều khi có nghịch lý ấy. Người ta thường bảo lý thuyết màu xám, cây đời xanh tươi. Nhưng hóa ra, nhiều khi lý thuyết xanh tươi, cây đời màu xám.
 
Ý của tôi là sự phát triển của cuộc sống không đơn giản, thuận chiều như ta tưởng. Thậm chí có lúc, có nơi, có bộ phận, cái xấu lấn cái tốt, cái ác có điều kiện lộng hành và con người trung thực bị trù ẻo, vùi dập, chịu cảnh oan khiên.
 
Dẫn chứng, trong phong trào chống tham nhũng vừa rồi, chính Chính phủ nhận xét chính quyền địa phương rất ít phát hiện, mà chủ yếu do người dân, báo chí. Chưa kể, trong số người dân tích cực phát hiện không ít người bị trù dập. Cuộc sống không đơn giản nên việc giảng dạy, giáo dục cũng không thể đơn giản.
 
Người thầy, một mặt phải nhiệt tình cổ vũ cho cái trong sáng, tốt đẹp, cao thượng, động viên thúc giục học trò tự giác phấn đấu đạt tới "chân, thiện, mỹ", hoàn thiện được những giá trị, phẩm chất cần có của người thanh niên mới.
 
Đồng thời trong chừng mực nào, cũng phải cho học trò thấy được phần xám của cây đời chứ không nên giấu bọn trẻ. Tất nhiên, đừng quá sa đà vào bức tranh xám.  Điều chủ yếu, qua đó, củng cố lòng tin cho các em về quy luật "thiện thắng ác",  "đẹp thắng xấu".
 
Và điều quan trọng là làm sao cho các em thấy được ngay từ bây giờ, mỗi em phải là nhân tố phát huy cho tốt cái tích cực, chống lại cái xấu. Tất nhiên, chưa giải quyết được những cái to tát như chống tham nhũng, nhưng các em phải là nhân tố tích cực trong việc xây dựng lối sống lành mạnh, văn hóa như tuân thủ luật giao thông, bảo vệ môi trường, "nói không" với tệ nạn xã hội... Để các em thấy, là con, phải có bổn phận với gia đình; là trò, phải có nghĩa vụ với nhà trường. Mỗi người góp vào một chút, vun trồng cái tốt đẹp, trong sáng; xã hội nhất định sẽ khác đi, lành mạnh hơn. 

• Đoàn Quý (ghi)