- "Chỉ điều trần thì Quốc hội mới giám sát được toàn bộ hoạt động của Chính phủ và tác động lên cách điều hành công việc của đất nước một cách hiệu quả", Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Nguyễn Sĩ Dũng khẳng định.

TS Nguyễn Sĩ Dũng: Điều trần làm minh bạch và hoàn thiện chính sách, làm sáng rõ các giải pháp. Ảnh: LAD

Ông Sĩ Dũng lí giải sự khác nhau giữa chất vấn và điều trần trước hết ở chỗ chất vấn diễn ra ở phiên họp toàn thể của QH, điều trần thường diễn ra ở các ủy ban của QH.

Thứ hai, thủ tục điều trần linh hoạt hơn. Chủ tọa có thể tham gia tranh luận. Một người tham gia có thể phát biểu nhiều lần. Thậm chí, việc ngắt lời nhau cũng có thể được cho phép trong một vài trường hợp.

Ngoài ra, các chuyên gia độc lập và đại diện của xã hội dân sự được tham gia và cũng có quyền phát biểu.

Việc QH tổ chức điều trần ở các ủy ban mang lại lợi ích gì, thưa ông?

- Đây là cuộc bàn luận giữa những người thạo việc. Chẳng hạn, nếu điều trần về việc sử dụng gói kích cầu, các thành viên Ủy ban Kinh tế có thể lần lượt đặt các câu hỏi như: Tại sao các nước không kích cầu vào lãi suất tín dụng? Đồng tiền chi cho kích cầu đã vào được đến đâu? Đo lường thế nào? Các chuyên gia sẽ cùng bình luận.

Điều trần làm minh bạch và hoàn thiện chính sách, làm sáng rõ các giải pháp. Và như thế, nhiều khi trách nhiệm thuộc về ai cũng được làm rõ. Bằng điều trần, QH có thể giám sát toàn bộ việc vận hành các chính sách của đất nước, đi vào từng lĩnh vực cụ thể. QH có tới 10 ủy ban. Nếu vận hành liên tục, có thể tổ chức 10 cuộc điều trần một ngày.

Với tinh thần hợp tác và sẻ chia trách nhiệm, khi tham gia một phiên điều trần, các bộ trưởng không bị áp lực quá lớn, lại có thời gian để trao đổi qua lại vấn đề. Đây là một cách định hướng chính sách rất mềm mà lại hiệu quả.

Bộ máy hành pháp sẽ cẩn trọng hơn

Liệu có thể dẫn đến một rủi ro trong điều trần là hai bên cùng thỏa hiệp và vấn đề sẽ không được giải quyết?

- Tất nhiên, rủi ro rất cao nếu phiên điều trần không công khai. Nhưng thông thường đã tổ chức điều trần là phải công khai cho báo chí, trừ những chuyện liên quan đến bí mật quốc gia. Đã công khai thì việc thỏa hiệp quyền lợi giữa hai bên sẽ bị phát hiện ngay. Nên điều đó không thể xảy ra.

Trường hợp khác là phiên điều trần có thể không công khai, nếu vấn đề khó khăn và công khai thì không ai dám nói thật. Lúc này, chuyện "đóng" hay "mở" lại không liên quan đến bí mật quốc gia mà là để vấn đề đang được xử lý. 

Tuy nhiên, trong kinh nghiệm của thế giới, các ủy ban của nghị viện rất ít khi dùng đến những cách trên, vì hợp tác với các bộ có liên quan là rất cần thiết để thúc đẩy nền quản trị quốc gia. Các chủ nhiệm ủy ban thường rất ít khi đối đầu mà muốn giữ quan hệ hợp tác với các bộ trưởng. Đó cũng là cách để các bộ trưởng nể trọng.

Chỉ tiến hành điều trần thì QH mới giám sát được toàn bộ hoạt động của Chính phủ và tác động lên cách điều hành công việc của đất nước một cách hiệu quả. Nếu không điều trần, liệu còn có cách nào QH cảm nhận được hết hàng trăm lĩnh vực khác nhau?

Chưa kể, đây cũng là cách làm nhằm xác lập cách hành xử cho bộ máy hành pháp. Họ sẽ cẩn trọng hơn. Đụng đến vấn đề gì cũng phải nghĩ ngay đến khả năng sẽ phải ra điều trần. Như vậy, nếu không có các cuộc điều trần, mọi chuyện đều rất dễ bị bỏ qua.

Nghe chuyên gia và xã hội dân sự

Các phiên điều trần mang lại hiệu quả lớn như vậy và QH các nước đều làm, tại sao các ủy ban QH Việt Nam vẫn chưa tổ chức một phiên điều trần nào?

- Bây giờ, ở các ủy ban cũng bắt đầu có thử nghiệm. Bên cạnh việc lắng nghe cơ quan chức năng báo cáo, ủy ban còn nghe thêm tiếng nói chuyên gia và xã hội dân sự.  

Chúng ta không biết bộ trưởng đang làm gì và làm như thế nào thì làm sao có thể áp đặt chế độ trách nhiệm được?

Nhưng cũng vì vậy mà để có một phiên điều trần thì các ủy ban phải chuẩn bị rất kỹ, rất sâu, làm rõ từng nội dung. Hoạt động này không chỉ là điều trần mà còn làm sáng rõ chính sách và giám sát.

Một phiên điều trần có thể làm cả tuần. Đại biểu và chuyên gia nghiên cứu độc lập, phải thu thập thông tin từ rất lâu trước đó để đưa ra phản biện.

Tuy nhiên, tại sao vẫn chưa ủy ban nào tổ chức điều trần công khai? Có phải không đủ lực và lượng?

- Để tiến hành một phiên điều trần, đại biểu phải nắm rất sâu, tìm hiểu rất kỹ vấn đề. Trong khi đó, đại biểu chuyên trách số lượng ít và quá bận. Chủ nhiệm các ủy ban cũng bận ngút ngàn việc.

Ngoài chuyện không có thời gian, còn có lý do nào khác khiến QH luôn kêu gọi phải nâng cao chất lượng và hình thức giám sát nhưng lại chậm thử nghiệm những cách làm mới? Bởi vì có một vị chủ nhiệm ủy ban từng nói rằng, chính QH ngại áp dụng những cách làm mới, lên kế hoạch cho năm nay bao giờ cũng phải lật lại xem năm ngoái đã làm gì để áp dụng y hệt?

- Tôi chỉ là một chuyên gia, không phải là một chính khách, nên không có vị thế để trả lời câu hỏi này.

• Lê Nhung