- Việt Nam đã chủ động tham gia đóng góp xử lý các vấn đề HĐBA mang ra thương thuyết với lập trường độc lập, phù hợp với cách nhìn nhận của các nước, phù hợp với trào lưu chung nên được ủng hộ rộng rãi - tân Thứ trưởng Ngoại giao, Đại sứ Lê Lương Minh nhìn lại một năm Việt Nam, lần đầu tiên, ngồi ghế Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (HĐBA LHQ).

Đây chính là một trong những dấu ấn đậm nhất của hoạt động ngoại giao Việt Nam trong năm qua.

Đóng góp đúng cam kết

Đại sứ Lê Lương Minh. Ảnh: UN Photo

- 2008 là năm tình hình thế giới diễn biến rất phức tạp, những diễn biến không theo dự báo, không lường trước được và không có trong chương trình nghị sự của HĐBA, như trường hợp ở Zimbabwe và Kenya.

Khi vấn đề HĐBA có nên tham gia xử lý và xử lý thế nào đối với vấn đề Zimbabwe được đặt ra, chúng ta đã đánh giá rằng mặc dù hậu quả tranh chấp bầu cử ở Zimbabwe có đáng lo ngại nhưng không đe dọa an ninh thế giới, nên để chính khách khu vực nắm rõ hơn làm trung gian hòa giải, trên cơ sở tôn trọng chủ quyền của các quốc gia.

Hoặc khi tham gia giải quyết vấn đề hạt nhân ở Iran thông qua các lá phiếu, Việt Nam có quan điểm rất rõ ràng. Đó là ủng hộ quyền được phát triển và sử dụng năng lượng hạt nhân vào mục đích hòa bình và cấm phát triển và sử dụng vũ khí hạt nhân. 

Có thể nói, một năm sau khi tham gia HĐBA, các nước thành viên, dư luận đánh giá Việt Nam đã đóng góp đúng với cam kết là một thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế qua phương thức và cách giải quyết công việc chung.

Thái độ độc lập, có trách nhiệm, thể hiện chính sách đối ngoại cơ bản của Đảng và Nhà nước Việt Nam đã đóng góp vào việc tìm các giải pháp cho các cuộc tranh chấp xung đột trên cơ sở hòa bình, tránh xung đột đổ máu.

Điều này phù hợp với nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế, Hiến chương LHQ và quan trọng nhất là nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia. Qua đó, Việt Nam nâng cao được vị thế của một nước có lập trường, nguyên tắc và có trách nhiệm.

Độc lập nhưng không bị sức ép

Điều đó khác hẳn với những e ngại trước đây về khả năng ứng xử đối với các diễn biến trong đời sống chính trị quốc tế của Việt Nam khi ở vị trí đó, Việt Nam vừa phải đảm bảo trách nhiệm đã cam kết nhưng cũng vừa cân đối vấn đề lợi ích dân tộc? 

- Như tôi nhấn mạnh, chúng ta phải có quan điểm độc lập. Quan điểm độc lập nhưng phải đảm bảo lợi ích của Việt Nam phù hợp với lợi ích chung về hòa bình và an ninh khu vực, quốc tế. 

Đại sứ Lê Lương Minh và Tổng Thư ký LHQ Ban Ki-moon. Ảnh: UN Photo

Khi lợi ích của chúng ta phù hợp với lợi ích chung thì rất dễ xử lý và được ủng hộ rộng rãi. Chính sách đối ngoại của chúng ta phù hợp với lợi ích và xu hướng chung, tạo điều kiện cho chúng ta tác chiến độc lập mà không bị sức ép.

Thứ nữa, mọi quyết định của HĐBA có tính ràng buộc. Anh có thể không tán thành nhưng đã là nghị quyết HĐBA, các nước thành viên phải thực hiện. Nhiều khi với những quyết định rất quan trọng và mang tính nhạy cảm, anh không thể không có ý kiến. Muốn hay không, đã tham gia vào cơ chế thì phải sẵn sàng đóng góp vào các vấn đề HĐBA mang ra thương thuyết.

Ngay từ đầu năm, Việt Nam đã chủ động tham gia đóng góp xử lý các vấn đề HĐBA mang ra thương thuyết, từ vấn đề khu vực đến châu lục… từ vấn đề nóng như Kosovo đến Caucase. Trong tất cả các vấn đề này, ta đều có lập trường độc lập và quan trọng là phù hợp với cách nhìn nhận của các nước, phù hợp với trào lưu chung nên được ủng hộ rộng rãi.

Liệu Việt Nam có chịu sức ép hay thế bí trong việc xử lý dung hòa mâu thuẫn các nước mà vẫn phải theo đúng nguyên tắc, lập trường độc lập và cân nhắc lợi ích riêng?

- Sức ép cũng là một cách nói nhưng trong ngoại giao có khái niệm “lobby” (vận động hành lang). Có rất nhiều vấn đề mà cách đề cập và quan điểm của các nước khác nhau phụ thuộc vào lợi ích của từng thành viên, từ trực tiếp đến gián tiếp.

Ví dụ như xử lý một vấn đề liên quan đến một nước là đồng minh của một nước trong HĐBA nhưng lại không là đồng minh của nước khác thì cách xử lý vấn đề của HĐBA ở tại địa điểm cụ thể này có thể có lợi cho nước này mà không có lợi cho nước khác.

Chuyện các nước không đồng quan điểm, không có cách đề cập giống nhau là chuyện không phải không phổ biến ở HĐBA.

Bỏ phiếu phải chủ động, tự tin

Sự việc nào khiến ông nhớ nhất trong năm công tác vừa qua tại HĐBA của Việt Nam?

- Tôi nhớ nhất ngày cuối cùng Việt Nam đảm đương cương vị Chủ tịch HĐBA trong tháng 7. Theo qui định của HĐBA, đến 12h đêm của ngày cuối cùng, nước chủ tịch HĐBA sẽ bàn giao chức Chủ tịch cho nước khác. Nhưng ngày hôm đó có phiên họp thương thảo về một nghị quyết quan trọng mà tôi nhớ đến hơn 11h đêm vẫn chưa thể kết thúc. Thậm chí lúc đó đã chưa thể khẳng định có thể kết thúc nổi phiên họp hay không.

Nếu như không thể kết thúc, có một khả năng được tính đến, đó là kéo dài vòng quay của kim đồng hồ để Việt Nam tiếp tục làm Chủ tịch cho đến khi thương lượng dự thảo nghị quyết kết thúc. Tức việc bỏ phiếu để thương thảo nghị quyết có thể diễn ra ngày hôm sau, nhưng vẫn được coi là của ngày 31/7.

Lúc đó khá muộn rồi vẫn không thống nhất được quan điểm chung của tất cả các nước. Cuối cùng, dưới nỗ lực dàn xếp của Việt Nam, cuộc bỏ phiếu đã diễn ra nhanh chóng chỉ nửa tiếng trước khi Việt Nam kết thúc nhiệm kỳ.

Thường thì không có nước nào kết thúc nhiệm kỳ vào lúc 11h30 đêm cả mà trước đó 1 ngày. Ngày cuối cùng thường dùng để bàn giao và chiêu đãi kết thúc nhiệm kỳ còn chúng ta thì chiêu đãi rồi nhưng vẫn làm nhiệm vụ cho đến tận nửa đêm.

Tôi ấn tượng với hình ảnh Đại sứ gõ búa trong một phiên họp của HĐBA. Thường khi nào việc giơ tay, gõ búa để đưa ra quan điểm, giải pháp cho các vấn đề quan trọng khiến ông phải suy nghĩ tiếp sau đó?

"Mình không thể trông chờ nước khác được, mình phải xác định trước". Ảnh : UN Photo

- Thực ra HĐBA khác với các cơ chế khác. Phải xử lý các vấn đề liên quan đến hòa bình và chiến tranh nên chẳng có đại sứ nào yên tâm khi đi bỏ phiếu mà không xác định được mình sẽ bỏ phiếu thế nào.

Mình không thể trông chờ nước khác được, mình phải xác định trước. Có được như vậy đã qua một quá trình, nhất là quy chế phân cấp. Vấn đề nào đại sứ tự quyết định được thì đã chuẩn bị kỹ, vấn đề nào cần xin ý kiến ở nhà cũng đã có chỉ thị. Khi ra mình bỏ phiếu thì hoàn toàn chủ động và tự tin, HĐBA không có chuyện đi bỏ phiếu mà không biết rõ là mình sẽ bỏ thế nào.

Nhưng tôi hình dung sự phản ứng của các đối tác quan hệ với mình sẽ là đương nhiên, đằng sau mỗi lá phiếu hay việc gõ búa đó, thưa ông?

Năng lực dự báo

Năm 2009 được dự kiến sẽ là một năm thế giới biến động phức tạp trong khi Việt Nam còn tiếp tục đảm nhiệm vị trí Ủy viên không thường trực HĐBA đến hết năm. Trong bối cảnh đó, ông nghĩ sao về việc Việt Nam phải chuẩn bị năng lực dự báo tình hình để công tác đàm phán ngoại giao đa phương chủ động, hoàn toàn tốt trách nhiệm ?

 - HĐBA không loại trừ có những phát triển phức tạp trong năm 2009. Nguyên nhân gốc rễ của xung đột là nghèo đói, bần cùng. Vừa rồi xảy ra khủng hoảng tài chính, suy thoái kinh tế rõ ràng đã làm cho các nước vốn đã khổ càng khổ thêm, làm phức tạp thêm tình hình.

Ở những nơi xung đột, nhiều khó khăn về kinh tế xã hội tại khu vực châu Phi, quá trình tìm giải pháp sẽ khó hơn và không loại trừ sẽ bùng nổ những tranh chấp xung đột mới do nghèo túng, bần cùng.

Hay từ trước đến nay, nói đến xung đột, bạo loạn hay nói đến châu Phi, châu Á, châu Mỹ Latinh còn châu Âu miễn dịch nhưng bây giờ không thế. Đã có căng thẳng ở Balkan, Caucase...

Tất cả những điều này cho thấy thế giới có những diễn biến phức tạp mới nảy sinh để chúng ta tiếp tục nghiên cứu, đưa ra giải pháp thích hợp, qua đó đảm bảo cho công việc.

• Xuân Linh