- "Kiến nghị của Đà Nẵng gợi mở một cách tư duy mới trong tổ chức quản trị quốc gia. Nên coi ý tưởng này như cơ hội để trao đổi, tranh luận trong thiết kế mô hình quản trị để xây dựng một chính quyền năng động, chọn được người tài đứng đầu, bảo đảm quyền chủ động của địa phương", Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, TS  Nguyễn Sĩ Dũng nói về đề xuất của Đà Nẵng để người dân bầu trực tiếp chủ tịch thành phố.

• Dân chủ không bao giờ là "quà tặng" bất ngờ
• Chủ tịch Đà Nẵng ủng hộ đề xuất dân bầu chủ tịch

TS Nguyễn Sĩ Dũng: Kiến nghị của Đà Nẵng gợi mở một cách tư duy mới và nghiêm túc trong việc tổ chức quản trị quốc gia. Ảnh: LAD

- Đề xuất người dân bầu trực tiếp chủ tịch thành phố của Đà Nẵng đang nhận được nhiều ý kiến trái chiều bởi ngay cả chủ trương thí điểm người dân bầu chủ tịch xã  đưa ra Quốc hội mới đây vẫn còn chưa được thông qua. Chủ trương này nếu làm trong điều kiện hiện nay sẽ vấp phải những vướng mắc gì, thưa ông?

- Để người dân được bầu trực tiếp chủ tịch thành phố là xác lập một hệ chuẩn hoàn toàn mới trong tổ chức quản trị quốc gia. Chưa bàn đến yếu tố chính trị, dân chủ, chỉ xét về phương diện kỹ thuật thì sẽ có hai cơ quan đại diện là hội đồng nhân dân và cơ quan hành chính thủ trưởng. Sự ủy quyền đại diện của dân cho hai cơ quan này cũng khác nhau.

Một bên theo chế độ hội nghị, tranh luận và đa số. Còn bên kia theo chế độ thủ trưởng. Ông chủ tịch thành phố do dân bầu cũng tương đương như một cơ quan đại diện.

Chủ tịch thành phố sẽ có một nền tảng cử tri lớn hơn bất kỳ một ông dân biểu nào. Chủ tịch thành phố chịu trách nhiệm trước dân chứ không phải chịu trách nhiệm trước hội đồng. Ngay cả người đứng đầu Đảng cũng buộc phải đứng ra tranh cử để có một vị thế hợp pháp.

- Khi mà quyền lực của ông chủ tịch do dân bầu rất lớn vì đã nhận được sự ủy quyền, tín nhiệm trực tiếp từ dân thì nên thay đổi cơ chế giám sát như thế nào để tránh chuyện lạm quyền?

- Đây là cái khó thứ hai, buộc lòng phải cải cách sâu hơn nữa. Không thể có chuyện để mặc chủ tịch TP tự phê chuẩn mọi quyết định.

Theo mô hình Xô - Viết, cơ quan quyền lực địa phương tập trung hết vào hội đồng nhân dân, nhưng áp dụng việc bầu chủ tịch thì quyền lực nằm ở cả hai bên, do đó cần xác lập một mối quan  hệ trên nguyên tắc kiểm tra, chế ước và cân bằng lẫn nhau. HĐND sẽ phải làm việc thường xuyên để kiểm tra từng quyết định. Tối thiểu phải có phiên họp toàn thể mỗi tuần một lần.

Nếu muốn "lách" mà không đụng Hiến pháp thì chỉ có cách xin thí điểm. Nhưng có thể thí điểm Hiến pháp hay không lại vẫn còn là câu hỏi bỏ ngỏ.

"Rất cần cải cách"

- Có vẻ như đây là đề xuất rất khó khả thi trong điều kiện hiện nay. Vậy ông có gợi ý nào để ý tưởng này trở thành hiện thực?

- Bầu trực tiếp chỉ làm được trong mô hình phân quyền ngay từ Trung ương và địa phương được tự quản. Nếu vẫn duy trì mô hình tập quyền ở Trung ương thì chuyện bầu trực tiếp khó thành thực chất. Ở dưới bầu "anh" lên nhưng nếu trên không cho "anh" một cái quyền thì việc bầu không có ý nghĩa. Tốt hơn cứ để trên cử về. Đã để cho dân bầu thì phải hiểu rằng anh sẽ rất độc lập với trung ương.

Về lý luận, chúng ta chưa giải quyết được câu chuyện địa phương có được tự quản hay không, quyền tự quản của địa phương đến đâu. Lý thuyết phân cấp, phân quyền chưa thực sự rõ ràng, mạch lạc, triệt để sẽ gây khó khăn cho việc xây dựng một mô hình cụ thể.

Rõ ràng là rất cần cải cách và đề xuất của Đà Nẵng là một cơ hội để tranh luận, trao đổi, nhằm chọn ra được một mô hình chính quyền năng động hơn, chịu trách nhiệm tốt, từ đó chọn được người tài đứng đầu và bảo đảm quyền chủ động của địa phương.

Kiến nghị của Đà Nẵng gợi mở một cách tư duy mới và nghiêm túc trong việc tổ chức quản trị quốc gia và đặt vấn đề để thay đổi. Đây là cơ hội để trao đổi, tranh luận và nêu ra ý tưởng trong thiết kế mô hình tổ chức chính quyền.

Lúc này, chúng ta cũng đang có những thử nghiệm bước đầu để đi ra khỏi mô hình Xô - Viết, nghị quyết thí điểm bỏ hội đồng nhân dân quận, huyện, phường mà Quốc hội thông qua vừa rồi là một trong số đó.

Mô hình Đức: TƯ chỉ làm những việc địa phương không làm

- Cùng với ý tưởng để người dân bầu chủ tịch, Đà Nẵng cũng đang xây dựng đề án xin thí điểm tổ chức mô hình chính quyền đô thị và TP Hồ Chí Minh cũng có đề xuất tương tự. Theo ông, nên để các địa phương tự dò dẫm, cải tiến, xin thí điểm một số cách làm mới trước, hay Trung ương nên làm rõ việc chúng ta đang muốn xây dựng theo một mô hình chính quyền nào trước?

Nhìn lại lịch sử, trước kia dưới thời phong kiến, chúng ta đi theo mô hình tập quyền, chỉ có chính quyền Trung ương, không có chính quyền địa phương. Trừ cấp làng xã có bầu bán, còn lại ở bên trên là do vua bổ nhiệm. Từ năm 1945 đến 1959 là đan xen mô hình từ thời Pháp và cách mạng với các ủy ban hành chính nhưng mô hình này vận hành thời gian ngắn nên không rõ.

Từ năm 1960 ta đi theo mô hình Xô - Viết, sau đó nhân rộng cả miền Nam. Nên có một nghiên cứu lại về mô hình tổ chức chính quyền.

Còn hiện nay, thí điểm bỏ HĐND nhưng lại chưa làm rõ sẽ đi theo mô hình nào.

- Đã từng nghiên cứu nhiều mô hình quản trị hiện đại, tiên tiến trên thế giới, ông thấy Việt Nam nên đi theo mô hình nào là phù hợp?

- Trên thế giới, ngoài mô hình Xô - Viết, còn có 3 mô hình tổ chức chính quyền địa phương. Đó là mô hình như kiểu nước Pháp, mô hình kiểu  Đức và mô hình Anh - Mỹ. Mô hình nào cũng có lịch sử, cần nghiên cứu. Lý tưởng nhất, đem lại sự thịnh vượng là mô hình Anh  - Mỹ.

Chuyển từ mô hình Xô - Viết, có lẽ nên lựa chọn mô hình như của Đức, dù gần gũi nhất có lẽ là mô hình Pháp. Theo mô hình kiểu Đức thì hầu như địa phương làm hết, Trung ương chỉ làm những việc mà địa phương không làm như quốc phòng - an ninh. Đặc biệt, cho bầu cử rộng rãi ở cấp cơ sở để địa phương tự chịu trách nhiệm trước dân.

• Lê Nhung