- Hiện nay, khi hàng ngàn nông dân bắt đầu bỏ ruộng, rồi máy móc bắt đầu vào đồng ruộng, hình ảnh con trâu cũng nhạt nhoà dần nơi thôn xóm. Tổng đàn trâu nhiều khu vực giảm hàng vạn con mỗi năm...  Liệu con trâu có còn là đầu cơ nghiệp?

“Biểu tượng kinh tế” mấy ngàn năm

Ảnh: Lê Anh Dũng

Sách Thuỷ Kinh chú của Trung Quốc cũng ghi nhận trâu là giống xuất phát từ đất Bách Việt ở phương Nam (với tên gọi là tiềm ngưu). Suốt chiều dài mấy ngàn năm đằng đẵng ấy, cho đến tận ngày nay con trâu vẫn là sức kéo chủ yếu của nhà nông.

Trong Kho tàng ca dao Việt Nam do Nguyễn Xuân Kính và Phan Đăng Nhật chủ biên, có tới 69 câu nói về con trâu. Chỉ cần điểm qua các câu tục ngữ, ca dao ấy là có thể thấy ngay được vị trí con trâu trong nền nông nghiệp nước nhà: Con trâu là đầu cơ nghiệp! Con trâu được ví là thước đo của sự sung túc (ruộng sâu trâu nái). Trong ba việc lớn của đời người đàn ông xưa, thì sắm trâu được xếp trước cả lấy vợ, làm nhà (Tậu trâu, lấy vợ, làm nhà/Xong ba việc ấy mới là đàn ông)...

Thời hợp tác xã cách đây 30 - 40 năm, con trâu có lúc đã trở thành “tài sản tập thể”, chủ nhà có muốn tự giết thịt cũng không được. Thế mới có chuyện một nhà thèm thịt trâu, làm đơn lên xin xác nhận của chủ nhiệm HTX, được chủ nhiệm phê một câu vào đơn “trâu cày không được thịt”. Anh chủ nhà láu cá, thêm vào sau chữ được một dấu phẩy thành ra câu “trâu cày không được, thịt” rồi đem trâu đi mổ. Chuyện vui một thời, nhưng cũng đủ thấy trâu quan trọng đến thế nào trong thế kỷ 20.

Đô thị hóa "nuốt" ruộng

Theo số liệu của Viện Chính sách và Chiến lược phát triển Nông nghiệp Nông thôn (Bộ NN&PTNT), cả nước hiện nay có khoảng 2,9 triệu con trâu, giảm hơn 6 vạn con so với 10 năm trước.

Riêng ở 11 tỉnh Đồng bằng sông Hồng, đàn trâu vơi đi thấy rõ: Năm 1995, ở đây có gần 300.000 con, đến giữa năm ngoái, chỉ còn trên 100.000 con. Ở 13 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, tốc độ giảm cũng rất nhanh: Năm 1995, cả vùng này còn 124.000 con trâu, nhưng đến nay chỉ còn 38.000 con...

Cả nước hiện nay có khoảng 2,9 triệu con trâu, giảm hơn 6 vạn con so với 10 năm trước.

Theo số liệu thống kê, tốc độ đô thị hoá hiện nay đang “nuốt” bình quân 70.000ha đất nông nghiệp mỗi năm. Nông dân ta từng có “giao ước” với họ hàng nhà trâu rằng: "Bao giờ cây lúa còn bông/Thời còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn". Nhưng khi ngay cả ruộng lúa mà ông nông dân cũng không giữ được trước xu thế đô thị hoá, thì lấy đâu ra hạt thóc!

Số phận hàng vạn con trâu cũng vì thế mà lầm lụi theo: Con thì vào lò mổ, xào tỏi rau muống, rồi lên đĩa phục vụ cái khoái khẩu của khách thập phương. Con thì quay sang kéo xe bánh lốp thay cho họ nhà xe công nông vừa bị Nhà nước cấm. Thậm chí có chú còn được trưng dụng để kéo xe du lịch thay ngựa. Tôi đã gặp một con trâu có “số phận” như vậy ở làng cổ Bát Tràng (Hà Nội). Hàng ngày nó kéo một chiếc xe gỗ đủng đỉnh đưa du khách đi khắp nơi, đôi móng to bè ngày nào (thế mạnh lội ruộng sâu so với lũ bò) giờ đây đang nặng nề lê trên đường nhựa. Anh chủ xe hồn nhiên ngâm nga khiến ai cũng phải bật cười:

Trâu ơi ta bảo trâu này
Trâu ra... đường nhựa, trâu cày với ta
Cấy cày vốn nghiệp nông gia
Nhưng giờ ruộng hết ta ra “cày” đường

Thi thoảng lướt qua bên cạnh nó là những “con” xe hơi sang trọng, trị giá gấp trăm thậm chí gấp ngàn lần nó. Du khách trên xe trâu cười khanh khách, không để ý thấy đôi mắt nâu đỏ của trâu như buồn rười rượi.

Trâu "nhường ngôi"

Thế mạnh của Việt Nam hiện nay vẫn là nông nghiệp và nhân công giá rẻ. Theo Tiến sĩ Đặng Kim Sơn, Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển Nông nghiệp Nông thôn, cho dù đã nhiều năm phát động dồn điền đổi thửa, cả nước hiện nay vẫn còn hơn 7 triệu thửa ruộng - quá nhiều và quá nhỏ để các con “trâu máy” vào thay, nhất là ở miền núi Tây Bắc, Đông Bắc và duyên hải miền Trung. Sức kéo của con trâu khu vực này cơ bản vẫn chưa thể thay thế.

Nhưng thời thế đang xoay vần, đến năm 2020, nước ta sẽ trở thành nước công nghiệp hoá. “Tình nghĩa ngàn năm” của người nông dân và con trâu đang dần dần đi vào ký ức, bởi con trâu không còn là biểu tượng khá giả, vững vàng như thời quá khứ.

Trong thời buổi hội nhập quốc tế cần nhiều hàng hoá và sự luân chuyển nhanh đến chóng mặt, hình ảnh “con trâu đi trước cái cày theo sau” trở thành một nỗi ngậm ngùi. Giờ đây phần lớn con trâu đều gắn với người nghèo, ít ruộng. Các chủ trang trại lớn giờ đây thường mua máy cày, ô tô làm ruộng, thậm chí không cần làm lúa nữa mà chuyển sang chăn nuôi, thu lợi nhiều hơn.

Trâu làm du lịch ở làng gốm Bát Tràng, Gia Lâm, Hà Nội. Ảnh: Thanh Bình

Xin đừng vội “phụ” nhà trâu

Tuy đã qua thời vinh quang, nhưng không phải họ hàng nhà trâu không còn giá trị. Nếu biết nói, hẳn trâu sẽ phải nhắc con người nhớ câu ca dao “được mùa chớ phụ ngô khoai…”. Bởi theo TS. Mai Văn Sánh - chuyên gia có hơn 20 năm nghiên cứu về con trâu (Viện Chăn nuôi - Bộ NN&PTNT), ngày xưa nói con trâu là đầu cơ nghiệp, vì nó là sức kéo chính. Nay đã có máy móc san sẻ, khái niệm "đầu cơ nghiệp" ngày nay cũng khác rồi. Nếu xét về giá trị kinh tế đóng góp theo loài thì lợn là con vật đóng góp hàng đầu, sau đó là gia cầm vì nhà nông nào cũng có thể nuôi...

Tuy nhiên, đừng có vì vậy mà vội "phụ" loài trâu. Ngoài giá trị sức kéo, trâu còn có giá trị thực phẩm, con người có thể khai thác thịt và sữa - những sản phẩm vốn chưa được phát huy mạnh mẽ ở VN. Còn theo ông Hồ Giáo (người 2 lần được phong danh hiệu Anh hùng Lao động vì sự nghiệp "chăn nuôi bò") thì sữa trâu có giá trị dinh dưỡng cao hơn sữa bò, hàm lượng bơ đạt 70%, trong khi sữa bò chỉ đạt 30-50% ... Hiện nay anh hùng Hồ Giáo vẫn đang chăm chút đàn trâu sữa Mura tại xã Hành Thuận (huyện Nghĩa Hành, Quảng Ngãi).

Nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Công Tạn cũng tâm đắc với dự án phát triển trâu sữa. Ông cho biết đang ủng hộ một số doanh nhân lên Cao Bằng đầu tư và phát triển đàn trâu sữa tại địa bàn này.

Một ưu điểm khác của trâu, theo TS. Sánh là chúng có thể nuôi chúng bằng thức ăn nghèo dinh dưỡng (cỏ, rơm...) và không cạnh tranh nhiều về lương thực đối với con người như một số vật nuôi khác.

Khi bán một con trâu to, gia chủ vẫn thu về được 8 - 10 triệu đồng - khoản tiền đáng kể đối với nhà nông.

• Hoàng Sơn