- Trong báo cáo vừa gửi tới Quốc hội về kết quả thực hiện trả lời chất vấn tại kỳ họp thứ 4 vừa qua, Bộ trưởng TN&MT đã dành gần ba trang để trình bày vấn đề bảo vệ môi trường khi khai thác quặng bô-xit Tây Nguyên.

• "Ô nhiễm môi trường nghiêm trọng do lịch sử để lại"!
• Đại dự án bô-xít Tây Nguyên và ý kiến nhiều chiều

Kỳ họp trước, lần đầu tiên Bộ trưởng TN&MT Phạm Khôi Nguyên đăng đàn trước Quốc hội. Đại biểu Võ Minh Phương và Dương Trung Quốc đã trực tiếp chất vấn bộ trưởng Phạm Khôi Nguyên về khai thác bô-xít. Cũng là lần đầu tiên, Quốc hội ban hành Nghị quyết sau chất vấn để ràng buộc lời hứa. Theo dự kiến, ông Phạm Khôi Nguyên sẽ tiếp tục trả lời chất vấn tại kỳ họp này vào tuần tới.

Nhiều thách thức môi trường

Công nhân Trung Quốc làm việc trên công trường dự án bô-xít Tân Rai. Ảnh do đoàn khảo sát của Ủy ban Khoa học, Công nghệ & Môi trường Quốc hội cung cấp

Theo báo cáo vừa gửi Quốc hội, Bộ TN&MT chỉ rõ, việc khai thác bô-xít đặt ra những nguy cơ, thách thức về môi trường như: phá vỡ địa hình, xâm hại hệ sinh thái, chiếm dụng nhiều diện tích và sẽ làm mất đi thảm phủ thực vật tự nhiên hiện có.

Công nghệ khai thác cũng làm thải ra một khối lượng lớn bùn đỏ có tính kiềm cao mà nếu không quản lý chặt, không xử lý tốt sẽ ảnh hưởng đến chất lượng các nguồn nước mặt, nước ngầm và khu vực hạ du.

Nguồn nước cho các dự án cũng là vấn đề gây quan ngại. Theo Bộ TN&MT, công đoạn tuyển quặng và sản xuất alumina cần sử dụng khoảng 30m2 nước/tấn alumina. Trong khi đó, Tây Nguyên là nơi có trữ lượng nước ngầm không lớn, mùa khô lại kéo dài 5 tháng. Chưa kể, khai thác bô-xít cũng sẽ làm xáo trộn đời sống, sinh hoạt, đặc biệt với các hộ dân bị mất đất ở, đất canh tác.

Từ những khó khăn trên, Bộ đưa ra nhiều giải pháp bảo vệ môi trường.

Đối với dự án Tân Rai, do có điều chỉnh một số nội dung  liên quan đến tổng mặt bằng và công nghệ, nên đòi hỏi phải có báo cáo đánh giá tác động môi trường bổ sung.

Mặt khác, sẽ thành lập ở đây tổ giám sát môi trường để tăng cường kiểm tra việc thực hiện các giải pháp bảo vệ trong quá trình thi công và trong hai năm đầu vận hành dự án.

Với dự án Nhân Cơ, Bộ đang thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường. Ngoài việc sẽ lập tổ giám sát, dự kiến ở đây sẽ xây một trung tâm quan trắc môi trường để kiểm soát vấn đề.

Bộ Tài nguyên cũng trình bày sơ lược các giải pháp kỹ thuật về hoàn thổ, xử lý đất đá thải và xử lý bùn đỏ.

Theo đó, hồ chứa bùn đỏ phải được lựa chọn ở vị trí có điều kiện địa chất ổn định, không đứt gãy, nằm xa các nguồn cấp nước trong khu vực. Thiết kế đập chắn hồ bùn đỏ chống được động đất cấp 7, cao hơn động đất trong khu vực từ 1 - 2 cấp.

Ngoài ra, thiết kế hệ thống rãnh ngăn nước mặt bao quanh hồ để không cho lượng nước mặt chảy vào hồ thải, chỉ có mưa rơi trực tiếp vào hồ. Hồ sẽ được thiết kế chống thấm gần như tuyệt đối và thải theo từng ô nhỏ với trình tự nối tiếp. Sau khi kết thúc 1 ô thải và làm khô, tiếp theo sẽ san ủi tạo mặt bằng, phủ một lớp đất màu lên trên và phủ xanh bằng các cây trồng thích hợp.

Ngoài ra, để đảm bảo mục tiêu quy hoạch chất lượng, để lại tài nguyên cho đất nước, Bộ đã chỉ đạo quy  hoạch khu vực dự trữ tài nguyên khoáng sản. Theo đó, đã có 45/63 địa phương lập xong quy hoạch. Nhưng mới chỉ có 19 tỉnh lập xong quy hoạch khu vực cấm hoạt động khai thác.

Dự kiến cuối năm nay, Bộ sẽ hoàn thành khoanh vùng các diện tích có khoáng sản thuộc diện dự trữ quốc gia để trình Chính phủ phê duyệt.

Vedan: Nhanh chóng đền bù cho dân

Bộ trưởng Phạm Khôi Nguyên: "Sẽ sớm sửa quy định trong Bộ Luật Hình sự để có thể truy cứu trách nhiệm với hành vi gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng". Ảnh: LN

Những câu hỏi của đại biểu tại kỳ họp thứ 4 chủ yếu xoay quanh việc xử lý vi phạm của công ty Vedan và xem xét trách nhiệm liên quan, đền bù cho người nông dân bị thiệt hại.

Theo đó, Vedan đã thực hiện nghiêm túc các quyết định xử lý của Bộ: Tháo gỡ toàn bộ hệ thống đường ống và thiết bị dẫn dịch thải ra sông. Tiếp tục giảm công suất và ngừng hoạt động một số nhà máy như, nhà máy tinh bột mỳ tươi, lysine, nhiệt điện và PGA... giảm công suất lên tới 55% với nhiều nhà máy khác như xút-axit, tinh bột biến tính, bột ngọt.

Đến nay, Vedan đã nộp 267 triệu đồng tiền phạt vi phạm hành chính, nộp được 93 tỷ đồng trong tổng số hơn 127 tỷ tiền phí bảo vệ môi trường trốn nộp.

Bộ trưởng Phạm Khôi Nguyên nhận định: "Vedan đã có nhiều cố gắng trong khắc phục tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng họ gây ra. Nhưng đây chỉ là bước đầu. Bộ sẽ còn phải giám sát chặt chẽ hơn nữa".

Bộ trưởng Nguyên và Thứ trưởng phụ trách môi trường cũng đã nhận trách nhiệm trước Chính phủ. Vì một trong các nguyên nhân của vụ việc là sự phối hợp của Bộ với tỉnh chưa chặt chẽ và triệt để, việc kiểm tra, giám sát chưa thường xuyên và xử lý vi phạm còn thiếu kiên quyết.

Về đền bù thiệt hại, theo ông Nguyên, "ai gây ô nhiễm, người đó phải bồi thường".

Hiện Bộ đã huy động các nhà khoa học hỗ trợ đánh giá thiệt hại. Các tỉnh trên lưu vực sông Thị Vải phải làm rõ mức độ thiệt hại để các doanh nghiệp liên quan nhanh chóng đền bù cho dân, không để vụ việc phát sinh phức tạp kéo dài.

• Lê Nhung