- 35 năm trước, tại Paris, thay mặt Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Đại sứ Võ Văn Sung đã cùng Đại sứ Nhật Bản Yoshihiro Nakayama ký kết văn bản chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Nhật Bản. Mười lăm năm sau, khi Việt Nam vừa bước trên con đường đổi mới, ông được cử làm Đại sứ Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam tại Nhật Bản. Nhân dịp kỷ niệm 35 năm quan hệ ngoại giao giữa hai nước (21/9/1973-21/9/2008), VietNamNet trân trọng giới thiệu hồi ức của ông.

Thử thách và cơ hội

Những năm 1970-1973, toàn dân ta ra sức đấu tranh trên cả ba mặt trận chính trị, quân sự và ngoại giao để giành lại các quyền dân tộc cơ bản của mình với sự kiện nổi bật nhất về mặt quốc tế là cuộc đàm phán giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Hoa Kỳ tại Paris.

Lễ ký kết văn bản chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam - Nhật Bản tại trụ sở Đại sứ quán Việt Nam Dân chủ Cộng hoà tại Paris ngày 21/9/1973. Người đang bắt tay là hai trưởng đoàn: Đại sứ Nakayama (trái) và Đại sứ Võ Văn Sung.

Ở Nhật Bản cũng như nhiều nước khác trên thế giới, đã có phong trào đòi hòa bình cho Việt Nam. Chính phủ Nhật Bản cũng như chính phủ nhiều nước khác đã sử dụng Paris làm nơi tiếp xúc với Việt Nam Dân chủ Cộng hoà để cùng thiết lập quan hệ ngoại giao. Do hoàn cảnh riêng của mỗi nước, có nước tiến hành công khai, ví dụ Thụy Sỹ đã ký kết năm 1971, có nước như Nhật Bản lại xúc tiến kín đáo.

Thời kỳ này tôi là thành viên của đoàn anh Lê Đức Thọ, là người thay mặt cho lãnh đạo ta đàm phán "bí mật" với ông Kissinger, đồng thời tôi là Tổng đại diện của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Pháp. Cuối 1971, Cục trưởng châu Á, Bộ Ngoại giao Nhật Bản là ông Miyake từ Tokyo sang Paris gặp anh Nguyễn Tuấn Liêu, tham tán của cơ quan Tổng đại diện bàn việc tiếp xúc giữa Tokyo và Hà Nội. Từ đầu năm 1973, Đại sứ Nhật Bản tại Pháp Yoshihiro Nakayama và tôi trực tiếp gặp nhau nhiều lần để bàn những vấn đề cụ thể còn lại cho việc thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước.

Cuối cùng, ngày 21/9/1973, hai đoàn đã họp tại trụ sở đại sứ quán Việt Nam Dân chủ Cộng hoà để ký kết chính thức.

Phía Nhật Bản có những phát biểu "chính thức" thanh minh cho chính sách theo đuôi Mỹ trong chiến tranh xâm lược Việt Nam. Sau khi phê phán chính sách đó của Nhật Bản, tôi đã nói với Đại sứ Nakayama: "Nhật Bản nhất định đồng cảm với công cuộc giải phóng dân tộc và độc lập của Việt Nam, vì Nhật Bản cũng có một lịch sử bảo vệ độc lập và tự chủ đáng trọng, hơn nữa với những thành tựu đạt được thời Minh Trị Duy Tân, Nhật Bản đã trở thành quốc gia phát triển duy nhất ở châu Á".

Đại sứ Nakayama đã nói: "Việc đất nước chúng tôi thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam đã gặp rất nhiều khó khăn. Tôi là một nhà ngoại giao đại diện cho chính phủ và nhiệm vụ của tôi là truyền đạt lập trường của nước mình. Thế nhưng tôi thực sự cảm động trước những lời ngài Đại sứ Sung vừa nói. Dù có phải tự mình rời khỏi nhiệm vụ của mình, tôi cũng xin được nói rằng tôi hoàn toàn đồng cảm với những lời của đại sứ Sung".

Vượt qua thử thách những năm đầu đổi mới

Nhìn lại thời gian 35 năm qua tôi thấy rất vui và cảm động về những gì đã chứng kiến trong quan hệ Việt Nam - Nhật Bản, đặc biệt từ 1988 đến 1992 - một giai đoạn khá quan trọng trong quan hệ hai nước.

Cuộc hội kiến đáng ghi nhớ ngày 6/9/1989, khởi đầu tiến trình khôi phục viện trợ ODA của Nhật Bản cho Việt Nam. Từ trái sang phải: Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước Việt Nam Phan Văn Khải, Ngoại trưởng Nhật Bản Michio Watanabe và Đại sứ Võ Văn Sung.

Tôi muốn đặc biệt nhắc đến những nhân vật của cả hai phía, mà bằng tầm nhìn và tấm lòng, đã cống hiến lớn nhằm đưa quan hệ Việt - Nhật vượt qua thời kỳ khó khăn cho đến khi nối lại viện trợ ODA năm 1991 và sau đó phát triển công cuộc hợp tác cho đến ngày nay.

Người đầu tiên là cố Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh mà tôi thường gọi là anh Mười Cúc. Năm 1988, tôi là một trong số rất ít đại sứ nước ngoài cuối cùng tại Nhật Bản mà quốc thư được gửi cho Nhật hoàng Hirohito là vị Hoàng đế trị vì lâu nhất ở Nhật Bản, băng hà năm 1988. Người Nhật trước nay gọi Nhật hoàng là "Thiên hoàng" nên sự kiện Thiên hoàng Hirohito băng hà sau hơn 60 năm trị vì rất quan trọng. Chính phủ Nhật Bản đã mời tất cả các nước có quan hệ cử đại diện dự tang lễ.

Khi Việt Nam được mời, trong nước thông báo là tôi được cử đại diện cho nước ta. Tôi đã điện ngay về đề nghị nâng cấp đại diện nước ta tham dự, nhưng tôi được biết trong nước có ý kiến khác nhau. Tôi điện trực tiếp cho anh Mười Cúc đề nghị trong nước nên cử ít nhất là cấp Phó Chủ tịch nước sang dự tang lễ. Anh Mười Cúc đã đồng ý và nhanh chóng quyết định cử anh Lê Quang Đạo là Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước. Tiếp theo là việc Nhật hoàng Akihito lên ngôi kế vị, các nước đều cử đại biểu cấp cao đến dự; nước ta đã cử Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Nguyễn Hữu Thọ. Hai cử chỉ này khiến phía Nhật Bản rất cảm kích.

Sau hai sự việc trên, nhiều vị lãnh đạo cấp cao ở Nhật Bản như các cựu thủ tướng, các vị trưởng phái của Đảng Tự do Dân chủ là các vị mà các đại sứ tiền nhiệm của tôi rất khó gặp đã nhận tiếp tôi một cách nhiệt tình và nhờ đó mà tôi làm quen với ông Michio Watanabe, một trưởng phái quan trọng mà Đảng Tự do Dân chủ dự kiến sắp đến thời kỳ làm Phó Thủ tướng và chuẩn bị tiếp đó làm Thủ tướng.

Điều mà lâu nay ít ai biết là ông Michio Watanabe và tôi đều có ý tưởng giống nhau là đưa quan hệ Việt - Nhật tiến lên thành đối tác hàng đầu của nhau. Chúng tôi đã trao đổi về việc ông Michio Watanabe gặp anh Phan Văn Khải và sau đó thu xếp để ông gặp anh Nguyễn Văn Linh.

Cuộc hội kiến đáng nhớ

Tháng 9/1989, anh Phan Văn Khải lúc đó là Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước đã sang Nhật gặp ông Michio Watanabe. Anh Khải, ông Watanabe và tôi đã có cuộc trao đổi về hợp tác và có sự nhất trí cao. Sau lần gặp này, ông Michio Watanabe đã nói với tôi rằng, nếu lãnh đạo cấp cao của Việt Nam đồng ý với quan điểm mà anh Khải đã trao đổi qua cuộc gặp thì "ba chúng ta" có khả năng làm được việc chúng ta mong muốn. Từ hôm ấy trở đi ông Watanabe gọi tôi là "người anh em kết nghĩa".

Đại sứ Võ Văn Sung ( người ngồi, bên trái ) thăm cựu Thủ tướng Tanaka và phu nhân. Hàng sau là con rể và con gái Thủ tướng Tanaka (con gái ông đứng bên phải ảnh, sau này trở thành nữ Ngoại trưởng trong Chính phủ của Thủ tướng Koizumi).

Từ năm 1990, ông Michio Watanabe được cử làm Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Nhật Bản. Ông cho tôi biết một việc quan trọng mà ông tích cực xúc tiến là khôi phục viện trợ ODA cho Việt Nam từ năm 1991. Ông đã sang Việt Nam gặp anh Nguyễn Văn Linh và các vị lãnh đạo khác để thực hiện ý định đó.

Qua năm 1992, tôi bị ốm nặng nên xin về nước nghỉ hưu vì tôi nghĩ rằng lúc quan hệ hai nước sắp phát triển mạnh mà đại sứ hay ốm đau thì không thích hợp. Trước khi thông báo chính thức cho Chính phủ Nhật Bản về việc tôi về nước, tôi đã đề nghị với ông Watanabe có một cuộc gặp để "hỏi riêng" ông về kế hoạch khôi phục hợp tác với Việt Nam.

Một tuần sau, ông Michio Watanabe gặp tôi và nói: "Đây là loại việc mà trước nay chưa hề có đại sứ nước nào hỏi tôi và chưa hề có một Phó Thủ tướng nào của Nhật Bản nói với đại sứ nước ngoài. Nhưng tôi xin nói với "người anh em kết nghĩa" rằng chúng ta đã cùng trồng cây nay đến ngày kết trái mà bạn ốm phải về nước nên tôi "nói riêng" và đề nghị bạn chỉ cho ông Nguyễn Văn Linh và ông Phan Văn Khải biết và đề nghị các ông không phổ biến cho đến khi kế hoạch này được thực hiện".

Nghe ông nói vậy, tôi đã hứa giữ kín kế hoạch này cho đến khi thực hiện xong, nhưng tôi đề nghị được nói cho cả anh Nguyễn Cơ Thạch biết. Ông Watanabe đồng ý và cho tôi biết nội dung “nói riêng” là từ năm ngân sách 1992 trở đi, Nhật Bản sẽ khôi phục ODA cho Việt Nam, năm thứ nhất khoảng 500 triệu đô la Mỹ và trong mười năm tiếp theo, cứ mỗi năm tăng lên cho đến năm thứ mười thì mỗi năm là một tỷ đô la.

Nhìn lại quá trình hơn 15 năm qua, chúng ta thấy Nhật Bản đã duy trì và bổ sung viện trợ ODA cho Việt Nam đúng như ông Michio Watanabe đã thông báo. Tháng 9/1995, trong khi đang chuẩn bị nhận nhiệm vụ Thủ tướng Nhật Bản, ông Watanabe lâm bệnh nặng và qua đời. Tôi đã giữ lời hứa với ông, không phổ biến “câu chuyện riêng” trong suốt hơn 15 năm qua.

Cho đến nay, kể từ chuyến thăm Nhật Bản cuối năm 2006, anh Nguyễn Tấn Dũng, đương kim Thủ tướng cùng với cựu Thủ tướng Abe, đã chính thức đưa quan hệ Việt Nam - Nhật Bản lên tầm đối tác chiến lược. Tôi rất tâm đắc với chủ trương và quyết tâm của lãnh đạo ta trong việc phát triển quan hệ quốc tế đa phương, trong đó có quan hệ đối tác chiến lược với Nhật Bản. Ba mươi lăm năm quan hệ ngoại giao, cùng với hàng mấy trăm năm giao lưu giữa hai nước từ thế kỷ XVI đến nay, vượt qua những biến thiên của lịch sử, hai dân tộc đã dần dần hiểu biết lẫn nhau và tôi tin rằng sự hiểu biết đó đang ngày càng mở rộng.

• Võ Văn Sung (nguyên Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản)