- "Giáo dục là quốc sách hàng đầu của Đảng và Nhà nước ta. Sự nghiệp giáo dục là của toàn dân và chỉ có toàn dân mới hoàn thành được sự nghiệp cải cách hiện đại hoá giáo dục. Vì sự phát triển của đất nước, cần phát động cao trào toàn dân tham gia cải cách hiện đại hoá giáo dục", bài viết của Nhà giáo Nguyễn Văn Ngọc về cải cách giáo dục.

Bài tham gia Diễn đàn  " Học và thi : Những kiến nghị có khả thi?"
Lực lượng tham gia cải cách hiện đại hoá giáo dục là toàn dân, những người Việt đang sống ở trong nước và ở nước ngoài. Trong đó ngành giáo dục kể từ bộ đến các trường ở các cấp là chủ lực.

Phương pháp giáo dục áp đặt không mang lại kết quả, cần chọn phương pháp giáo dục thích hợp. Ảnh: Bảo Anh

Cải cách hiện đại hóa giáo dục: Tính cấp bách, triệt để, toàn diện và đồng bộ

Tính cấp bách: Những con số thống kê về thực trạng, đạo đức, hành vi, nếp sống của học sinh từ lớp mẫu giáo đến đại học; về những vi phạm luật giao thông, những tội phạm, những tệ nạn xã hội của thanh niên học sinh; về những ca nạo hút thai của các cơ sở y tế và những vụ án hình sự trong đó có tỉ lệ của thanh niên... Biểu thống kê điểm thi đại học của những năm vừa qua đạt điểm dưới trung bình, đặc biệt số bài đạt 0 điểm, những con số thống kê về tình trạng sức khoẻ của học sinh trong nhà trường… Tất cả những con số đó làm cho chúng ta bàng hoàng, kinh ngạc. Từ đó ta đều thấy tính cấp bách của cải cách, hiện đại hoá giáo dục.

Tính triệt để: Về lý luận, phải giải quyết triệt để mục tiêu yêu cầu của từng cấp học, từng môn học, từng loại trường; phải chỉ ra được tiêu chí để đánh giá trường học thân thiện, lớp học thân thiện, học sinh chủ động, thầy giáo mẫu mực, nhà quản lý giỏi; đồng thời cũng cần chỉ rõ thế nào là gia đình tổ ấm, cha mẹ hiền.

Về thực tiễn giáo dục, cần xem xét kỹ lưỡng tình hình đặc điểm của từng con người, từng đơn vị giáo dục để có hướng dẫn phấn đấu thực hiện các mục tiêu yêu cầu nêu trên.

Về cách làm, cần được đổi mới, xóa bỏ cơ chế quan liêu bao cấp xin cho. Xây dựng con người mới biết chủ động, tự giác làm việc, tự đánh giá kết quả, có lòng tự trọng.

Về kế hoạch thời gian biểu, cần tỉ mỉ từ nhỏ đến lớn. Trước hết, cần khoảng 2 năm để một mặt hoàn chỉnh lý luận, mặt khác để biến đổi dần dần thực tiễn và thực nghiệm từng bước những gì về lý luận đã thống nhất được. Sau đó, cần 3 năm triển khai thực nghiệm mở rộng khi đã đúc kết được kinh nghiệm ở 2 năm đầu. Như vậy, cần 5 năm để tập dượt thí điểm cải cách hiện đại hoá giáo dục.

Tính toàn diện: Về nội dung, cần quan tâm cả trí dục và đức dục, dạy chữ kết hợp với dạy người, dạy người khó hơn và quan trọng hơn dạy chữ. Trong hoàn cảnh hiện nay, giáo dục bồi dưỡng học sinh có khả năng miễn dịch với mọi cám dỗ của sự ăn chơi đua đòi, hưởng thụ, sa đoạ, lười biếng, gian lận là rất quan trọng. Cao hơn nữa, cần định hình mục đích sống và quan niệm về hạnh phúc cho thanh niên học sinh. Thanh niên phải có khát vọng làm giàu cho bản thân, gia đình và đất nước; quyết tâm bảo vệ độc lập tự do về kinh tế và trí tuệ, bảo vệ chủ quyền và sự toàn vẹn của lãnh thổ.

Về hành động, cần quan tâm đến hai mặt: người hành động và người lãnh đạo. Người hành động phải được tự do, được chủ động được khuyến khích sáng tạo. Người lãnh đạo tu dưỡng thường xuyên, bình đẳng tôn trọng và tìm hết cách phát huy tiềm năng của cấp dưới.

Về diện, cần quan tâm đến các vùng miền khác nhau; đến các mức độ khác nhau như phổ cập, nâng cao, chuyên biệt; đến các loại hình khác nhau như phổ thông, dạy nghề, cao đẳng, đại học và du học; đến các trường năng khiếu đào tạo nhân tài, nghệ nhân cho đất nước.

Tính đồng bộ: Cải cách hiện đại hoá giáo dục là một cuộc cách mạng vì dân, do dân.

Cuộc cách mạng này rất khó khăn, gian khổ; kẻ thù vô hình có ở trong mỗi người, mỗi nhà, mỗi đơn vị; kẻ thù núp ở trên cao, đứng phía sau cái tốt. Vì thế, phải huy động tổng lực tham gia cải cách hiện đại hoá giáo dục. Tổng lực đó bao gồm học sinh và cha mẹ học sinh, thầy cô giáo và các cấp lãnh đạo của ngành giáo dục, các cơ quan đoàn thể, các hội đoàn, các vùng miền, các báo mạng, báo viết, các đài phát thanh và truyền hình. Nếu làm tốt cuộc cách mạng giáo dục thì đây chính là dịp đoàn kết toàn dân, trên dưới trong ngoài một lòng, góp công góp của, đánh thắng giặc ngu dốt - nghèo khổ - tụt hậu, xây dựng đất nước Việt Nam giàu mạnh - công bằng - văn minh - hiện đại.
 

Những giải pháp đã hoặc sẽ thực hiện

HS phải được học theo sở thích của mình.  Ảnh minh họa: Bảo Anh

Giải pháp từng mặt cải tiến nội dung phương pháp dạy học: Đó là sự thay đổi chương trình và sách giáo khoa; cuộc vận động đổi mới phương pháp dạy học, dạy học nêu vấn đề, dạy học lấy học sinh làm trung tâm; tổ chức phân ban, trường chuyên lớp chọn; thay đổi cách đánh giá, kiểm tra tự luận và trắc nghiệm; thi cuối khoá và thi chuyển cấp… Những đổi mới nêu trên mang tính bộ phận, chưa phù hợp với thực tế, còn nhiều điều phải tranh luận, kết quả là gây ảnh hưởng đến tính ổn định, tính chuẩn mực của ngành sư phạm.

Giải pháp trước mắt: Cách đây 2 năm, Giáo sư Nguyễn Thiện Nhân khi nhậm chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục - Đào tạo đã phát động ngay phong trào “Hai không trong giáo dục”. Nói không với tiêu cực trong thi cử, nói không với bệnh thành tích thực sự là làn gió mạnh thổi bay những rác tồn đọng trong ngành giáo dục. Tuy chưa hết rác nhưng bộ mặt giáo dục có sáng sủa hơn. Mọi người thấy vui vẻ trước kết quả ban đầu của cuộc vận động “hai không“. Nhưng vui mừng chưa được lâu, lại thấy bức xúc vì có nhiều học sinh ngồi nhầm lớp, nhiều học sinh bỏ học, nhiều học sinh thi tốt nghiệp THPT không đạt yêu cầu…

Giải pháp dự kiến “hai trong một”: Dự kiến kết hợp hai cuộc thi tốt nghiệp THPT và thi tuyển sinh CĐ & ĐH vào mùa thi hè năm 2008, nhưng dư luận đông đảo của nhân dân chưa đồng thuận nên Bộ GD & ĐT vừa công bố kết thúc năm học 2008 - 2009, hai cuộc thi trên vẫn được tổ chức như bình thường. Sau đợt thi hè năm 2009 nếu thi THPT nghiêm túc, ngân hàng đề thi có đầy đủ đề; các trường CĐ & ĐH sẵn sàng tuyển sinh thì bộ GD & ĐT quyết định kết hợp hai cuộc thi vào một kì thi tốt nghiệp THPT và lấy kết quả thi đó vào tuyển sinh đại học. Như vậy, mùa thi hè năm 2010 có thể thực hiện giải pháp này.

Trong hoàn cảnh hiện nay, đánh giá yêu cầu đầu tiên: thi THPT nghiêm túc là không thực hiện được ở diện toàn quốc; lại lấy kết quả thi này để tuyển sinh đại học là không thuyết phục. Nếu thực hiện giải pháp này ngay trong năm 2010 thì giáo dục có thể lâm vào tình cảnh rắc rối hơn, cái được thu về không thể bù lại cái mất. Mất đi tính công bằng, nghiêm túc, chất lượng cao của tuyển sinh CĐ & ĐH, là cái duy nhất lâu nay ta còn tin tưởng được.

Cuộc vận động: ”Xây dựng trường học thân thiện, học sinh chủ động": Đây là cuộc vận động lớn, huy động tổng lực của ngành giáo dục, phối hợp giữa ba ngành: Giáo dục - Văn hoá thể thao du lịch - Đoàn Thanh niên CS HCM. Cuộc vận động này tiến hành trong 4 năm học từ 2008-2009 đến năm học 2012-2013, có 2 mục đích và 5 yêu cầu, có nhiều đợt sơ kết, tổng kết. Nét nổi bật của cuộc vận động này ta thấy được là: làm cho học sinh yêu lớp, gắn bó với trường, hào hứng tham gia các hoạt động học tập - vui chơi giải trí, các trò chơi dân gian - hăng hái, hoạt động ngoại khoá gắn với các di tích lịch sử, du lịch, làng nghề của địa phương, đổi mới phương pháp giảng dạy - học tập và tích cực xây dựng cơ sở vật chất trường học.

Với quy mô tổ chức cuộc vận động này, ta tin tưởng sẽ đạt được mục đích, yêu cầu đã đặt ra. Tuy nhiên, sau cuộc vân động này, vấn đề cơ bản nhất của giáo dục vẫn chưa được giải quyết triệt để. Nếu cuộc vận động này bổ sung thêm nội dung trở thành ”Xây dựng trường học thân thiện, học sinh chủ động, nhà giáo mẫu mực, tiến tới hoàn thành cải cách hiện đại hoá giáo dục phổ thông" thì phù hơp với thực tiễn và nguyện vọng của số đông nhân dân.

Một kiến nghị cũ vẫn được tham khảo và một giải pháp mới đột phá: Ngày 5/7/2004, Giáo sư Hoàng Tụy và 23 nhà khoa học đã gửi tới Trung ương Đảng và Chính phủ “Kiến nghị của hội thảo về chấn hưng, cải cách, hiện đại hoá giáo dục“. Trong đó có 10 điều chung về giáo dục, 3 điều về phổ thông, 7 điều về đại học. Từ đó đến nay, Bộ GD&ĐT đã sửa đổi được một số điều theo bản kiến nghị đó.

Ngày 19/8/2008, Giáo sư Hoàng Tụy lại công bố một giải pháp đột phá trong học và thi THPT. Sau khi phân tích thực trạng giáo dục hiện nay, giáo sư nêu rõ: ”Thi THPT không cần thiết và nên bỏ. Bỏ thi THPT thì đổi mới tuyển sinh ĐH-CĐ như thế nào?”.

Những kiến nghị và giải pháp mà Giáo sư Hoàng Tụy nêu ra thể hiện sự nhiệt tình và tâm huyết của một nhà giáo đối với sự nghiệp giáo dục nước nhà. Mọi người đều thấy ý kiến của giáo sư là đúng, rất trân trọng những ý kiến đó. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh cụ thể hiện nay, ngành giáo dục chưa có đủ cơ sở vật chất và con người để thực hiện giải pháp đột phá đã nêu trên. Nếu ngành giáo dục huy động tổng lực toàn dân làm cách mạng cải cách hiện đại hoá giáo dục, trong khoảng nhanh nhất là 5 năm, khi mà giáo dục phổ thông xây dựng được nền nếp học tập - giảng dạy, hoạt động nội khoá - ngoại khoá chất lượng cao, phân luồng giáo dục - hướng nghiệp chu đáo từ đầu cấp đến cuối cấp, kết hợp chặt chẽ giáo dục nhà trường - gia đình - xã hội… khi đó thực hiện những giải pháp của giáo sư nêu ra sẽ là điều tất yếu. Cái gì phải đến, tự nó sẽ đến.

Tổ chức đi tìm giải pháp và lộ trình
Xác định chủ thể: Đối tượng và phương pháp. Chủ thể là gia đình, gia tộc, trường lớp, địa phương hoặc cả nước. Trước hết, phải khảo sát đánh giá đặc điểm của chủ thể. Nội dung bao gồm: nền nếp, truyền thống, thực lực tiềm năng, nhân lực hoà khí, địa thế địa hình.

Đặc điểm học sinh, con em trong gia đình cũng cần nắm vững về các mặt: tâm lý, sinh lý, nhận thức, nếp sống và năng khiếu.

Trẻ em nghèo cũng phải được tới trường. Ảnh minh họa: HV

Ngày nay, phương pháp giáo dục áp đặt không mang lại kết quả, cần chọn phương pháp giáo dục thích hợp. Những phương pháp đó có thể là: Để tự lựa chọn giải pháp và chịu trách nhiệm về sự lựa chọn đó. Hướng dẫn đặt mục tiêu và xây dựng chương trình hành động để đạt được mục tiêu đã đề ra. Có biện pháp theo dõi kiểm tra, đôn đốc thường xuyên. Có hình thức động viên khen thưởng, nhắc nhở kịp thời. Để tự đánh giá phân loại chất lượng công việc vừa hoàn thành.

Xác định mục tiêu yêu cầu cơ bản về chất lượng học sinh: Về kiến thức, chỉ cần bắt buộc học tốt ba môn: Toán - Tin, Văn học, Ngoại ngữ (Tiếng Anh là chính và một ngoại ngữ khác tuỳ theo trường kết nghĩa với trường nào trên thế giới hoặc trường tự chọn). Các môn còn lại như đang học hiện nay để học sinh tự chọn.

Về phẩm hạnh, biết yêu thương, có tính khiêm nhường, trung thực và chia sẻ là những phẩm chất hàng đầu cần giáo dục cho thế hệ trẻ. Từ đó, thói xấu ích kỉ, ghen tị, thù oán phá phách... cần được phê phán nghiêm khắc và thường xuyên.

Về năng lực, tính năng động, tự tin, dũng cảm và mạnh dạn trong giao tiếp là những phẩm chất hàng đầu của thanh niên hiện đại. Từ đó phê phán, loại bỏ kiểu sống thụ động, a dua, khép kín, mặc cảm...

Về kĩ năng sống, tính cẩn thận, chu đáo, biết rút kinh nghiệm kịp thời để vượt lên chính mình, có cuộc sống nền nếp tạo ra điểm dừng ở mọi lúc, mọi nơi, đó là những kĩ năng sống tối thiểu cần trang bị cho thanh niên, từ đó loại bỏ những tật xấu như: cẩu thả, thực dụng, ăn chơi đua đòi.

Xây dựng gia đình tổ ấm: Gia đình là tế bào của xã hội. Gia đình tổ ấm là cái nôi sản sinh ra những con người có ích cho xã hội. Có thể đặt ra tiêu chí để xây dựng gia đình tổ ấm như sau: Nhà sạch đẹp, đủ tiện nghi, phù hợp với hoàn cảnh. Duy trì bữa cơm gia đình tình cảm hằng ngày có đủ các thành viên trong nhà. Tôn trọng, yêu thương, chăm sóc lẫn nhau. Cùng phấn đấu cho một mục đích chung.

Làm được những việc có ích cho xã hội, cho cộng đồng và cho môi trường sống của địa phương. Hiện nay, vấn đề người giúp việc và hạnh phúc gia đình đang có nhiều sự kiện nổi cộm cần được trao đổi, giải quyết.

Xây dựng lớp học thân thiện: Mỗi lớp học thân thiện là hạt nhân tạo ra trường thân thiện. Học sinh yêu quý, gắn bó với lớp tức là góp phần xây dựng trường học thân thiện. Tiêu chuẩn của lớp học thân thiện có thể là: Sạch đẹp, kỉ luật, vui vẻ, tình cảm. Có tiết học và sinh hoạt lớp chất lượng cao. Có những hoạt động tập thể gắn với địa phương. Hiểu rõ hoàn cảnh và giúp nhau học tập, tu dưỡng tốt. Đoàn kết, gắn bó tình nghĩa thày trò. Lớp học ngày nay phải tạo ra được một tập thể trong đó, mọi thành viên sẵn sàng chia sẻ, tháo gỡ mọi vướng mắc cho nhau.

Xây dựng trường học thân thiện: Tiêu chuẩn để xây dựng trường học thân thiện có thể là: cơ sở vật chất đầy đủ, có chất lượng cao. Trường luôn sạch đẹp, có nhiều cây xanh, có nhà vệ sinh tốt. Hoạt động tâm lí - giáo dục học; đổi mới phương pháp giảng dạy - học tập phong phú và có chất lượng. Trường có những chủ đề sinh hoạt hàng tháng bổ ích. Có những hoạt động gắn bó với địa phương. Nhà trường phát hiện và giải quyết kịp thời những stress học đường.

Xây dựng tiêu chuẩn học sinh chủ động: Có thể gồm những tiêu chuẩn sau: tự học, tự rèn, có chính kiến, không a dua, mạnh dạn phát biểu trong giờ học, giờ sinh hoạt. Dũng cảm đấu tranh bảo vệ lẽ phải. Tự giác giúp đỡ mọi người, làm từ thiện. Biết đề xuất những ý đúng, những việc cần làm với lớp, với trường. Học sinh chủ động là nhân tố mới, cần được bồi dưỡng, giúp đỡ tạo ra những điển hình cho phong trào.

Một lộ trình cải cách hiện đại hoá giáo dục: Năm học 2008-2009: Hội thảo nhiều lần, tiến hành điều tra, trắc nghiệm để có được sự thống nhất về cơ bản những vấn đề của triết lí giáo dục. Xây dựng được những trường làm thực nghiệm ở các cấp học trên một vài tỉnh, thành tiêu biểu. Lấy thực tiễn giáo dục ở những trường này để khẳng định kết luận phần triết lí giáo dục đã được thống nhất.

Năm học 2009-2010: Xây dựng mô hình thí điểm hẹp ở các tỉnh. Vừa thí điểm vừa đúc kết kinh nghiệm và chỉnh lý kế hoạch triển khai giai đoạn sau.

Năm học 2010-2013: (Ba năm): Mở rộng thí điểm đại trà ra nhiều trường ở các địa phương trong cả nước. Hoàn chỉnh cả về lý luận và thực tiễn, thống nhất được các quan điểm và giải pháp cải cách hiện đại hoá giáo dục phổ thông.
 

Từ năm 2013-2014: Thực hiện toàn diện, triệt để cải cách hiện đại hoá giáo dục trên toàn quốc.

Tiến hành cải cách hiện đại hoá giáo dục là một cuộc cách mạng trọng đại, vô cùng phức tạp, cần chọn ra được những giải pháp và lộ trình phù hợp với hoàn cảnh được số đông người đồng tình ủng hộ. Dân tộc Việt Nam có truyền thống văn hiến ngàn năm, tiềm năng thực hiện cách mạng giáo dục đang có sẵn. Vấn đề là đoàn kết, tập hợp, khai thác được tiềm năng trong nhân dân để toàn dân được tham gia cải cách, hiện đại hoá giáo dục.

• Nhà giáo ưu tú Nguyễn Văn Ngọc, Võ Thị Sáu, Hà Nội
   
  Ý kiến của bạn?