- Các sơ yếu lý lịch (SYLL) thường được UBND phường/xã xác nhận hết sức thiếu trách nhiệm: “Đương sự có thường trú tại địa phương”. Trong khi đó, SYLL của công dân cần được chính quyền địa phương xác nhận về tính xác thực của những nội dung khai trong đó chứ không yêu cầu xác nhận rằng công dân ấy có sống ở địa phương đó hay không.

Một mẫu chứng thực lý lịch. (Ảnh: Hồng Nhật)

Các hồ sơ còn lại đều được ghi hết sức thiếu trách nhiệm: “Đương sự có thường trú tại địa phương”. Các hồ sơ chứng thực tại TP. Hồ Chí Minh, câu chứng thực ấy phần lớn đều được khắc thành mộc. Nghĩa là người ta cứ việc nhất loạt chụp câu ấy vào lý lịch cần chứng thực của công dân.

Có lần chúng tôi tuyển dụng một nhân viên có bằng tiến sĩ do một trường Đại học tại Mỹ cấp hẳn hoi. Mức lương dự kiến hàng ngàn đô la. Chúng tôi muốn kiểm tra, giở lý lịch ra, chính quyền xác nhận: “Đương sự có thường trú tại địa phương”. Liên lạc với địa phương, họ trả lời: “Vụ này không biết!”. Thật chẳng nhờ cậy được gì.

SYLL của công dân cần được chính quyền địa phương xác nhận về tính xác thực của những nội dung khai trong đó chứ không yêu cầu xác nhận rằng công dân ấy có sống ở địa phương đó hay không. Thành ra, đối với những lời chứng thực ấy thì có cũng như không, mặc dù tất cả đều có con dấu đỏ chót của UBND cấp xã/phường.

Chứng thực kiểu chối bỏ trách nhiệm ấy thực ra cũng có lý do của nó. Với những thành phố lớn thì quản lý dân nhập cư là một vấn đề không đơn giản. Đã nhập cư thì chỗ ở không thể ổn định như dân bản địa. Mà ngay cả dân bản địa thì biến động về nhân khẩu của họ cũng nhiều hơn vùng quê.

Tương ứng với khái niệm “Trung tâm lý lịch tư pháp”, Nhà nước thành lập “Trung tâm lý lịch công dân”. Trung tâm này tập hợp thông tin cá nhân của từng nhân khẩu và cập nhật thường xuyên. Phiên bản điện tử sẽ do cơ quan chức năng nắm giữ.

Trên bản in, nó có thể được thiết kế như Giấy chứng minh nhân dân hiện nay. Trong đó cần thiết phải có những thông số cơ bản: ngày tháng năm sinh, địa chỉ thường trú, nhóm máu… và đặc biệt là mã vạch để truy cập vào dữ liệu của công dân.

Ví dụ: Ngày…, nhân viên của Công ty A. bị buộc thôi việc vì có hành vi "gợi ý và nhận hối lộ", nhà chức trách cập nhật vào.

Hoặc ngày…, tài xế lái taxi Nguyễn Văn B trả lại bọc tiền 1 triệu USD cho khách, nhà chức trách cập nhật vào.

Những việc tốt, đương sự (hoặc tổ chức hữu quan) có thể chủ động cung cấp cho nhà chức trách. Những việc không tốt, đặc biệt là dính vào pháp luật thì nhà chức trách chủ động liên thông với nhau để cập nhật.

Và nếu không ngại động chạm đến vấn đề nhân quyền vì cung cấp thông tin cá nhân của công dân thì có thể phân quyền truy cập cho tất cả mọi người để họ có thể xem.

Ông bố vợ tương lai chọn chồng cho con gái rượu cua mình chỉ cần nhắp chuột là có thể biết được lý lịch của anh chàng ấy.

Điều quan trọng hơn là khi thực hiện phân quyền (truy cập) rộng rãi thì mọi công dân chắc chắn phải cân nhắc kỹ hành vi của mình, đặc biệt là những hành vi vi phạm đạo đức hoặc pháp luật. Không công cụ nào có thể răn đe tốt hơn công cụ này. Hơn nữa, công tác điều tra dân số cũng sẽ dễ dàng hơn rất nhiều. 

• Hồng Nhật